‘Park ten Goye’

Een plan voor een ruimtelijk verbetering van het oude Goyse dorp.

1. Inleiding
Op initiatief van de eigenaar van het perceel aan de Wickenburghseweg (tussen 76 en 82) en in overleg met de gemeente Houten is onderzocht of een ruimtelijke verbetering gevonden kan in het beleefbaar maken van het aanwezige archeologische rijksmonument aan de Wickenburghseweg. Het gehele terrein is namelijk een archeologisch rijksmonument vanwege de aanwezige resten van onder andere kasteel ten Goye.
Om de ruimtelijke verbetering te realiseren wordt slechts voor een klein deel van het terrein (aan de Wickenburghseweg) de woonbestemming opgenomen. Het overige deel van het terrein zal ingericht worden als openbaar toegankelijk parkachtig terrein en de archeologische geschiedenis zal beleefbaar gemaakt worden. Hiermee wordt een belangrijk onderdeel van de Goyse geschiedenis voor de bewoners van de gemeente Houten weer beleefbaar gemaakt.

In dit informatiestuk wordt de archeologische geschiedenis van het terrein in beeld gebracht en wordt inzichtelijk gemaakt hoe deze geschiedenis beleefbaar gemaakt kan worden op het terrein.

In figuur 1 is een luchtfoto van de situatie te zien met daarin in rood aangegeven het plangebied.

Figuur 1 Het plangebied

2. Omschrijving van het plan
Figuur 2 laat een weergave zien van het kavel met omliggende bebouwing in de huidige situatie. Met rood is daarin aangegeven de beoogde bebouwing aan de Wickenburghseweg.
Er is op dit moment nog geen ontwerp gemaakt voor de nieuwbouw. Wel heeft de gemeente Houten voor de beoogde nieuwbouw al enkele voorwaarden gesteld:
– De nieuwbouw zal stedenbouwkundig gezien in het bebouwingslint moeten komen van dit deel van het dorp.
– De architectuur van de nieuwbouw dient aan te sluiten bij de reeds aanwezige bebouwing van het dorp. De aanwezige bebouwing is echter zeer uiteenlopend.

Figuur 2 ’t Goyse dorp met de beoogde nieuwbouw

Onderstaande foto’s geven een inkijk naar de huidige boomgaard, gelegen op het kasteelterrein.

Figuur 3 toont de entree vanaf de Wickenburghseweg.

Figuur 3 Entree van het terrein

Figuur 4 de huidige boomgaard

In figuur 5 wordt een indruk gegeven van de inrichting van het terrein met bomen, struiken, planten en grassen. Door middel van de aanplanting wordt een indruk gegeven van de plaats en grootte van kasteel en voorburcht.

Figuur 5 impressie van het plan

3. Geschiedenis van de locatie

Kasteel Ten Goye lag in het huidige Goyse dorp en was een van de invloedrijkste kastelen van de late middeleeuwen in de regio. Het kasteel is ergens in de tiende eeuw opgericht op een kunstmatige heuvel en bestond van hout. Misschien wel aan het begin van de 10e eeuw, vlak na de val van Dorestad. In elk geval wordt rond 900 al de naam Upgoa genoemd (bron).

Dit zogenaamd mottekasteel had vermoedelijk al een verdedigingswal en een gracht. Kasteel Ten Goye staat bekend als één van de eerste Utrechtse kastelen. Vanuit dit kasteel werd het gouw Opgooi, het latere graafschap Opgooi, bestuurd, maar ook een aantal andere omliggende gouwen.

In 1126 wordt het kasteel voor het eerst genoemd als ridderhuis. Waarschijnlijk was er toen al sprake van een klein stenen kasteel. Archeologen vermoeden dat het kasteel rond 1050 is gebouwd. De Heren van Goye zijn dan burggraaf voor de bisschop. Ze zijn actief in de graafschappen Opgooi, Utrecht en Lek en IJssel. In de jaren erna groeide het uit tot een indrukwekkend kasteel. Torens, woonvleugels, een kapel, een versterkte voorburcht en een wal met dubbele gracht waren aanwezig.

Naast het kasteel was het dorp Oostrum ontstaan met de Oostrummer Hofstede. Dit dorp staat tegenwoordig bekend als ’t Goyse dorp en vermoedelijk zorgden de inwoners samen met die van Westrum voor voedsel voor de manschappen in het kasteel. Ook was er een kapel. Eerst in het kasteel, later buiten het kasteel.

Oorlogshandelingen
In 1315 was Ghisebrecht Utengoye tweede burggraaf van Utrecht. Toen bisschop Gwijde van Avesnes buiten het Sticht was, ondernam Ghisebrecht rooftochten door Het Sticht. Mogelijke aanleiding is de grote hongersnood die deze jaren heerste in delen van Europa. De bisschop kon het niet zo waarderen en nadat deze was teruggekeerd onthoofde hij hem.

Volgens goed Middeleeuws gebruik wilde in 1317 de bisschop ook het kasteel hebben. Maar de voogden van de minderjarige zoon boden weerstand. Met de zwaarste wapens van die tijd, werd het kasteel overwonnen. Lang profiteerde de bisschop er niet van. ’s Nachts na de overwinning op 28 mei 1317 stierf hij. De voogden klommen direct na het nieuws met ladders tegen de muren omhoog en namen het kasteel in. Het kasteel wordt gerepareerd en een nieuwe generatie van de familie Ten Goye bewoont het kasteel. in 1333 wordt het huis opgedragen aan de graaf van Holland.

In 1353 raakte het kasteel opnieuw bij een oorlogshandeling betrokken. De heer van Vianen voerde samen met de Graaf van Holland en de heer van Culemborg strijd tegen bisschop Jan van Arkel van Het Sticht. De bisschop belegert het kasteel, maar op 22 oktober 1355 wordt er vrede gesloten. Afgesproken wordt dat aan het kasteel slechts het hoognodige mag worden gerepareerd. Het was niet de bedoeling dat Kasteel ten Goye weer een machtig bolwerk zou worden.

Op 31 januari 1357 blijkt de bisschop en de stad Utrecht, alsmede de graaf van Holland 4000 pond te hebben betaald, waarmee het kasteel kan worden herbouwd. Amateurarcheologen hebben in de jaren zeventig een steenoven ontdekt, die rond 1357 is gebruikt om het kasteel te herbouwen.

Figuur 6 de opgegraven restanten van de steenoven.

In het jaar 1380 was er een probleem met wie nu precies de bisschop was van Utrecht. De strijd werd uitgevochten in Oostrum, waar Floris van Wevelinkhoven het kasteel belegerde en de broer van de kasteelheer dwong zijn tegenbisschopszetel op te geven. In de 15e eeuw is het kasteel in gebruik voor bewoning.

Op de omwalling van het kasteel heeft een korenmolen gestaan. In 1536 had Jan Laurens een molen en een vervallen slot in erfpacht. Vermoedelijk is het vervallen slot samen met de molen rond 1594 definitief gesloopt. Op een kaart uit 1640 van Jan van Diepenem is het kasteel niet meer te zien.

Het kasteel is veranderd in een weiland met boomgaard. Het voormalige kasteelterrein ligt een stuk dieper dan de omgeving. Op het anderhalf meter hogere deel aan de noordzijde, stond het daadwerkelijke kasteel. Het wapen van de gemeente Houten is mede afgeleid van het wapen van de heren van Goye.

Figuur 7 Sloten rond het terrein als overblijfselen van de vroegere grachten.

4. Huidig terrein en omgeving

Op dit moment is het terrein in gebruik als boomgaard. Van de vroegere bebouwing is nu niets meer zichtbaar (bovengronds). De open plek aan de Wickenburghseweg wordt nu gebruikt als ontsluiting van het terrein. Het kavel wordt aan de oostzijde begrenst door kleinere kavels met woningen die aan de Wickenburghseweg zijn gelegen. Aan de zuidzijde is het terrein begrenst door een onbebouwd gebied dat niet in eigendom is van de initiatiefnemer van dit project, maar wat wel onderdeel is van het vroegere kasteelterrein. Aan de noord- en westzijde wordt het gebied begrenst door boomgaarden.

Aan de noord- en westzijde van het terrein zijn sloten gelegen. Dit zijn de kleine overblijfselen van de vroegere –veel bredere- grachten. Op de grens tussen het projectgebied en het ten zuiden gelegen onbebouwde terrein is recent nog een vijver gegraven. Bij die ontgravingen zijn ook resten van de fundering van het vroegere kasteel gevonden.

In de huidige boomgaard zijn behoorlijke hoogteverschillen herkenbaar. In afbeelding 2 is een kaart te zien waarop de hoogten zijn ingekleurd. De Wickenburghseweg is een stuk hoger gelegen dan het kasteelterrein zelf. Wanneer het kavel betreed wordt vanaf de Wickenburghseweg, dan loopt het terrein ter hoogte van het bebouwingslint sterk af. Op die plek is het terrein feitelijk het laagst (afgezien van de sloten). Aan de zuidzijde van het kavel is een kleine verhoging herkenbaar. Aan de noordzijde is een groter gedeelte verhoogd.

Figuur 8 Kaart van het terrein met overzicht van boringen en hoogteverschillen

5. Vroegere terrein en omgeving

Er zijn geen opgravingen geweest op dit terrein. Afbeelding 2 laat de hoogteverschillen en gegevens van boringen zien die zijn uitgevoerd op het terrein. Op dit moment kan alleen op basis van deze boringen en hoogtekaart in combinatie met de geschreven geschiedenis van het kasteel een inschatting maken van het vroegere terrein. Afbeelding 3 is een schets van het terrein zoals dit er vroeger uit kan hebben gezien. Het terrein lag grotendeels onder water (grachten). Op twee plaatsen binnen die grachten waren verhogingen waar op het zuidelijke gedeelte het kasteel zou hebben gestaan en op het noordelijke gedeelte de voorburcht.

De hoger gelegen Wickenburghseweg ligt op de omwalling. De omwalling rondom de grachten (deels onder de Wickenburghseweg) liep toen ook aan noord- en westzijde waar nu de naastgelegen boomgaard is. Dit deel van de omwalling is niet meer zichtbaar sinds deze verhogingen vrij recent nog zijn uitgevlakt. Buiten deze omwalling lag er vroeger waarschijnlijk nog een tweede gracht.

Figuur 9 Vroegere inrichting van het terrein

6. Vroegere bebouwing

Uit de geschreven geschiedenis is er op te maken dat er op het kasteelterrein in eerste instantie een Mottekasteel heeft gestaan. Een mottekasteel is een houten toren gebouwd op een kunstmatige heuvel en meestal omheind door palissades.

Figuur 10 voorbeeld van een Mottekasteel

Later werd er een stenen kasteel gebouwd die in de jaren erna uitgebouwd werd tot een indrukwekkend kasteel. Torens, woonvleugels, een kapel, een versterkte voorburcht en een wal met dubbele gracht waren aanwezig. Zoals gezegd zal het kasteel hebben gestaan op de nu nog herkenbare verhoging aan de zuidzijde. De versterkte voorburcht zal op de grotere verhoging aan de noordkant hebben gestaan.

Bij het uitgraven van de vijver op het onbebouwde terrein ten zuiden van het projectgebied, zijn er destijds ook grote restanten van de fundering van het stenen kasteel gevonden. Dit betekent dat het kasteel niet alleen op het terrein heeft gestaan dat in eigendom is van de initiatiefnemer, maar ook op het naastgelegen kavel. De grootte, diepte en plek van de fundering doet vermoedden dat het latere stenen kasteel deels in de grachten stond.

Naast het kasteel en de voorburcht heeft er ook een hofstede gestaan (Oostrummer hofstede). Deze stond op het deel wat nu ’t Goyse dorp wordt genoemd. Verder zijn er bij een eerdere opgraving ook restanten van een steenoven gevonden, en heeft er op de omwalling ook een korenmolen gestaan. Exacte plek daarvan is onduidelijk.

Over de bebouwing is feitelijk maar heel weinig concrete informatie te vertellen omdat er alleen geconcludeerd kan worden op basis van geschreven geschiedenis en de hoogteverschillen in het huidige terrein. Dit betekent dat er op dit moment niet zo heel veel kan worden getoond over de vroegere bebouwing.

Geef een reactie